Iława jest miastem leżącym na styku dawnych pruskich ziem Pomezanów, Pogezanów i Sasinów. Otaczają ją wody najdłuższego w Polsce jeziora (27,5 km)- Jezioraka, na którym usytuowana jest największa wyspa śródlądowa Europy,  czyli „Wielka Żuława”.

      Nazwa miasta wywodzi się od pruskiego słowa ilis, co znaczy czarny. To samo słowo w języku łotewskim oznacza błoto lub bagno. I tak, bałtosłowiańskie słowo ilu lub ilo znaczy zarówno czarny, brudny, jak i błoto bądź muł. Etymologia nazwy Naszego miasta jest zatem powiązana z bagnistą okolicą lub też z czarnym kolorem tafli Jezioraka.

     Najstarsza nazwa Iławy wyrażona w pisowni łacińskiej, brzmiała Ylavia, w niemieckiej zaś Ylaw albo Ylau. Modyfikacja nazwy nastąpiła w XV wieku, kiedy to do słowa Ylavia dodano określenie Theuto Ilavia, Ilow Theutonicalis oraz Teutschen Eylaw. W wieku XVI zmieniono nazwę na Deutsch Eylau, która obowiązywała aż do roku 1945. Rok po ukończeniu II wojny światowej mieszkańcy miasta powrócili do średniowiecznej nazwy Ilavia, która w języku polskim brzmiała Iława.

      Miasto zostało założone w roku 1305 na mocy przywileju komtura dzierzgońskiego Siegharda von Schwartzburga. Prawdopodobnie powstało ono, aby rozwijać kolonizację ziem regionu Iławy, a także aby pełnić rolę obronną. Iława była bowiem miastem granicznym położonym na szlaku łączącym ją z Malborkiem, który od 1309 roku stanowił siedzibę wielkiego mistrza krzyżackiego. Założycielem miasta był Niemiec, Wilhelm, i to on sprowadził do Iławy osadników niemieckich. W obrębie miasta mieszkali zatem wyłącznie Niemcy, w okolicach zaś Prusowie. W iławskich jarmarkach uczestniczyli także Polacy, ale nie wchodzili oni w poczet mieszkańców miasta. Dopiero po ostatniej wojnie polsko- krzyżackiej do Iławy zaczęli przybywać Polacy z sąsiednich ziem: chełmińskiej, michałowskiej i dobrzyńskiej. W XVII wieku była ich już znaczna ilość a ponadto zajmowali wysokie stanowiska w mieście. Iławianie doby średniowiecza utrzymywali się z rzemiosła, handlu, browarnictwa, rybołówstwa i bartnictwa. Przyjmuje się, że w średniowieczu Iława liczyła 450-500 mieszkańców.

Budowlą górującą nad miastem był kościół. Już w dokumencie lokacyjnym z 1305r. przewidziano miejsce na jego budowę. Jak głosi tradycja miał on być zbudowany w 1318r. Parafia iławska znajdowała się pod patronatem Zakonu, dzięki czemu była dobrze uposażona.

W połowie XV wieku nastroje społeczeństwa nie były przychylne władzy zwierzchniej. Coraz większą popularnością cieszył się Związek Pruski. W 1454r. wybuchło powstanie przeciw rządom krzyżackim. Mieszczanie iławscy opowiedzieli się po stronie powstańców, którzy opanowali Morąg, Nidzicę czy Lubawę. Gdy jednak doszły wieści     o klęsce wojsk polskich pod Chojnicami, Krzyżacy zaczęli odzyskiwać utracone miasta. 25 września 1454r. Iława wróciła pod panowanie krzyżackie. Władze w mieście od tej pory sprawował komtur ostródzki Wilhelm von Eppingen. W połowie listopada 1454r. do Iławy przybyli zaciężni czescy będący na służbie krzyżackiej. Niestety Zakon nie wypłacał im żołdu, dlatego też ci rabowali mieszczan. Po pewnym czasie czescy zaciężni przejęli Iławę za nieopłacony żołd,  co wykorzystała strona polska.  6 czerwca 1457 roku Iława została wykupiona z rąk czeskich i dostała się w polskie posiadanie. Od tego czasu była celem ataków krzyżackich. We wrześniu 1457r. doszło do bitwy między wojskami polskimi a zakonnymi. Niestety na wieść o śmierci dowódcy załogi polskiej i opanowaniu Malborka przez Krzyżaków, polscy mieszczanie postanowili pozbyć się uciążliwych zaciężnych polskich i wpuścić do miasta wojska krzyżackie. Tym samym miasto ponownie znalazło się we władaniu krzyżackim.

  Gdy w 1525 roku mistrz Albrecht Hohenzollern zrezygnował z szat zakonnych i został księciem świeckim, jego ziemie stały się księstwem a Iława znalazła się pod panowaniem Prus, zwanych odtąd Książęcymi.

    Po okresie wojen polsko-krzyżackich, od 1521 roku w mieście zapanował stuletni czas pokoju, który zburzyła w roku 1628 kolejna wojna, tym razem polsko-szwedzka. Iławianie zmuszeni zostali do utrzymywania wojsk szwedzkich stacjonujących w pobliskich Mątykach, co bardzo zubożyło gospodarkę miasta. Następnie w okresie wojny siedmioletniej- kiedy wojska austriackie w sojuszu z rosyjskimi zaatakowały Prusy Książęce i utworzyły na ich obszarze Nową Rosję- Iławianie borykali się   z nałożonymi na nich przez Rosję wysokimi podatkami oraz  z innymi obciążeniami wojennymi. W 1806 roku rozpętała się wojna francusko-pruska a wojska napoleońskie zajęły Iławę. Od kwietnia do czerwca 1807 roku, w barokowym pałacu w pobliskim Kamieńcu zatrzymał się sam Napoleon, który obmyślał tam kolejną kampanię wojenną. Przez cały 1807 rok Iławianie po raz kolejny musieli utrzymywać obce wojska. Ponowny przemarsz wojsk napoleońskich przez Iławę w 1812 roku, gdy armia francuska planowała uderzenie na Rosję, skończył się ubóstwem .

     W XVIII stuleciu Iława stała się ośrodkiem garnizonowym, w którym władze pruskie zaczęły umieszczać swe jednostki wojskowe. Stacjonowali tu piechurzy i dragoni, wzniesiono wojskowe magazyny, zbrojownię, prochownię i szpital. W XIX wieku przybywały do Iławy nowe rodzaje wojsk: ułani, piechota, artyleria. Miasto czerpało duże korzyści z takiego stanu rzeczy, bowiem armia dawała Iławianom zatrudnienie, gdyż dla jej potrzeb pracowali rzemieślnicy iławscy, a poza tym wciąż wzrastała liczba ludności. Inwestowano również w rozbudowę węzła komunikacyjnego. Zbudowano kanał łączący Jeziorak z Jeziorem Drwęckim, powstały nowe drogi, ale przede wszystkim Iława zyskała kontakt z innymi miastami dzięki uruchomieniu kilku linii kolejowych. Po rozbudowie kolei toruńsko-wystruckiej, w 1872r. linia kolejowa z Torunia przez Iławę dotarła do Olsztyna. W Iławie zbudowano wówczas dworzec kolejowy. Cztery lata później oddano do użytku odcinek Malbork-Iława, dzięki czemu wybudowano drugi dworzec kolejowy, zwany Iława Miasto. Nasze miasto zyskiwało coraz większe znaczenie pod względem komunikacyjnym a dzięki temu stawało się również rozwijającym się ośrodkiem przemysłowym. Co ważne, pod koniec XIX wieku zaczęli przyjeżdżać do Iławy turyści pragnący odpocząć nad Jeziorakiem i zwiedzać okoliczne zabytki.

Poza tym w latach 1910-1912 wzniesiono okazały noebarokowy gmach ratusza. Stanął on przy głównej ulicy, zwanej wówczas Kaiserstrasse.

     Niestety sytuacja ta zmieniła się, gdy wybuchła I wojna światowa, w wyniku której Iława została bardzo osłabiona gospodarczo. Wkrótce przyszedł wielki kryzys ekonomiczny1930 roku, wskutek którego zarówno w Iławie jak i w całych Niemczech coraz większym poparciem cieszyła się partia hitlerowska.

W 1931r. rozpoczęto dwuletnią budowę nowego kościoła katolickiego, nazwanego później ,,Białym kościołem”.

      Po kampanii wrześniowej 1939 roku Iława stała się częścią Prus Zachodnich. W mieście powstał obóz pracy dla mężczyzn i kobiet. Przebywający w nim Polacy, Żydzi i Rosjanie zmuszani byli do nieludzkiej pracy przy rozbudowie węzła kolejowego i w fabrykach. Kiedy w 1945 roku do miasta wkroczyły zwycięskie wojska armii rosyjskiej- plądrując dobytek Iławian, mordując i podpalając miasto- doprowadzili do niemal całkowitego zniszczenia Iławy. Władzę nad opustoszałym miastem przejęła komendantura rosyjska. Iława została włączona w granice państwa polskiego i stopniowo zaczęli przybywać do niej polscy osadnicy z Pomorza., Mazowsza, regionu lubelskiego i kieleckiego. Powoli odradzało się także życie w powojennej Iławie. Od 1949 roku rządy w mieście przejęła Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. Nastały ciężkie czasy nie tylko dla Iławy, ale również dla całej Polski. Po śmierci Stalina i Bieruta powstały tu nowe szkoły, wzrosła znacznie liczba mieszkańców, rozwijał się także przemysł. Iławianie doceniając walory naturalne i piękne położenie swego miasta inwestowali w rozwój turystyki. Iława miała stać się uzdrowiskiem przyciągającym wielu wczasowiczów. W trudnej rzeczywistości okresu PRL-u odskocznią od problemów była dla mieszkańców rozwijająca się lokalna kultura. W 1971 roku Stanisław Kumórka założył przy Zespole Szkół Budowlanych Szkolną Orkiestrę Dętą; w 1981 roku otwarto Szkołę Muzyczną I Stopnia; w 1983 Miejska Biblioteka Publiczna wraz z nową siedzibą otrzymałą nazwę przebywającego niegdyś w Iławie poety- Edwarda Stachury a w 1986 powstał odnoszący sukcesy do dnia dzisiejszego chór „Camerata”. W 1990 roku w wyborach demokratycznych Iławianie wyłonili 28-osobową Radę Miejską a ta wybrała swego burmistrza, którym został sprawujący ten urząd do 2002 roku Adam Żyliński.

      Od tego czasu  Iława jest miastem wciąż rozwijającym się gospodarczo, kulturalnie a przede wszystkim turystycznie.

Opracowano na podstawie książki Stanisława Achremczyka

Pt. „ Iława. Dzieje miasta 1305-2005”